پیام مروی: لطفاً تجربه‌های بنیاد در تعامل با حوزه‌های علمیه را به‌صورت کلی و منسجم بیان بفرمایید؛ به‌ویژه موارد موفقی که در قالب طرح یا پروژه‌ای از سوی کارگروه علوم و معارف دینی مورد حمایت قرار گرفته، به اجرا درآمده و توانسته در عمل به حل مسئله‌ای واقعی کمک کند.

از همان آغاز تأسیس بنیاد -که در ابتدا با عنوان «صندوق حمایت از پژوهشگران» شناخته می‌شد- یکی از کارگروه‌های فعال، کارگروه علوم و معارف دینی بود. البته در آن زمان عنوان دیگری داشت که بعدها دقیق‌تر شد و به نام فعلی تغییر یافت. از همان ابتدا، تعامل با حوزه‌های علمیه برقرار بود و آیین‌نامه‌ای نیز در بنیاد تصویب شد تا حوزویان بتوانند از این ظرفیت حاکمیتی برای حمایت از پژوهشگران و طرح‌های علمی بهره‌مند شوند. در آن دوران، نمایندگانی از شورای عالی انقلاب فرهنگی و حوزه علمیه در بنیاد حضور داشتند و کارگروه علوم و معارف دینی نیز با حضور افراد دارای صلاحیت حوزوی، ساختار تخصصی خود را شکل داد.

طرح‌ها و فعالیت‌های این کارگروه، مطابق با سیاست‌ها و شرایط بنیاد، در همان مسیر تعریف‌شده پیش رفت. از جمله اقدامات گذشته می‌توان به تعریف کرسی‌هایی برای برخی شخصیت‌های حوزوی اشاره کرد که با موفقیت به انجام رسید. همچنین، برخی از پژوهشگران حوزوی طرح‌هایی را در بنیاد مطرح کردند که تصویب و اجرا شد. با این حال، سطح این پروژه‌ها چندان چشمگیر نبود. در مقطعی، کارگروه علوم و معارف دینی به دلیل کاهش استقبال حوزویان و افت سطح طرح‌های ارائه‌شده، عملاً به حالت توقف درآمد. البته این رکود تنها ناشی از کاهش ورودی طرح‌ها نبود، بلکه شیوع کرونا نیز عامل مؤثری در این وقفه بود.

با آغاز دوره جدید، کارگروه با سازوکار تازه‌ای احیاء شد و رویکرد آن هم تغییر کرد؛ تمرکز بر حل مسائل واقعی جامعه و حوزه علمیه در دستور کار قرار گرفت. در همین راستا، طراحی‌های نوینی صورت گرفت و تاکنون سه فراخوان در حوزه‌های مختلف منتشر شده که خوشبختانه با استقبال قابل توجهی مواجه شده‌اند. از میان این فراخوان‌ها، دو مورد به‌صورت هم‌زمان منتشر شد: یکی در حوزه حکمرانی دینی و دیگری در زمینه فقه‌های نظام‌ساز؛ دو حوزه‌ای که امروز از اولویت‌های مهم و مورد توجه در فضای حوزوی به شمار می‌روند. این دو فراخوان با دریافت بیش از 150 طرح، نشان‌دهندۀ ظرفیت بالای حوزه و توجه جدی حوزویان به مسائل روز است. این طرح‌ها اکنون در فرایند ارزیابی قرار دارند. طبق تجربه بنیاد، معمولاً حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد طرح‌های ورودی در تمامی کارگروه‌ها به مرحلۀ انعقاد قرارداد می‌رسند؛ آماری که حاصل تجربۀ عملی بنیاد در سال‌های گذشته است.

البته پذیرفته نشدن برخی طرح‌ها لزوماً به معنای ضعف علمی یا ناتوانی محقق نیست؛ عوامل مختلفی ممکن است در این تصمیم مؤثر باشند. در همین چارچوب، از میان طرح‌های دریافت‌شده در این دو فراخوان، تاکنون حدود ۳۰طرح به مرحلۀ قرارداد رسیده‌اند و ۱۰طرح دیگر نیز در ارزیابی نهایی قرار دارند که احتمال انعقاد قرارداد برای آن‌ها نیز وجود دارد. این دو فراخوان را می‌توان از تجربه‌های موفق بنیاد در تعامل با حوزه دانست؛ تجربه‌ای که نشان داد حوزویان توجه جدی به مسائل روز دارند و در این دو عرصه مهم، ادبیات علمی قابل توجهی شکل گرفته است. امید است این حرکت، زمینه‌ساز شکوفایی بیشتر مباحث حکمرانی دینی و فقه‌های نظام‌ساز در آینده باشد.

فراخوان بعدی بنیاد در حوزه «الحاد جدید» برگزار شد؛ موضوعی که به‌واسطۀ تحولات علمی و تغییر نگاه‌ها به دین و خداباوری، به یکی از مسائل روز جامعه تبدیل شده است. بسیاری از چالش‌ها و شبهات مطرح در زمینۀ دین‌داری، با رویکردهای علمی نوین مرتبطند و ناظر به همین جریان «الحاد جدید» هستند. این فراخوان نیز در کارگروه علوم و معارف دینی مطرح شد و حدود ۳۰طرح پژوهشی دریافت کرد. با پایان مهلت ارسال، طرح‌ها در حال ارزیابی‌اند و امید می‌رود که بین ۱۰ تا ۱۵ طرح به مرحله انعقاد قرارداد برسد.

این اقدام، همچون دیگر فعالیت‌های بنیاد در دو سال اخیر، از جمله تجربه‌های موفق به شمار می‌آید. کارگروه علوم و معارف دینی نیز مانند سایر کارگروه‌ها، در فرایندهای تعریف‌شده بنیاد مشارکت فعال دارد؛ از جمله در بخش مؤسسات مأموریت‌گرا که برخی مؤسسات حوزوی مأموریت‌هایی را پذیرفته‌اند و اکنون در حال اجرا هستند. همچنین در فراخوان‌های دوم و سوم نیز مؤسسات حوزوی حضور داشته‌اند که نتایج آن‌ها در آینده مشخص می‌شود و زمینۀ همکاری‌های بیشتر با این مؤسسات فراهم خواهد شد.

پیام مروی: در حال حاضر چه بسترها و ظرفیت‌های بالفعلی برای همکاری میان حوزه‌های علمیه و بنیاد وجود دارد؟ شرایط همکاری در دو سطح نهادی و فردی چیست و آیا امکان ارتباط منظم و مستمر میان نهادهای حوزوی و بنیاد فراهم است؟

اساسنامۀ بنیاد ملی علم ایران به‌گونه‌ای طراحی شده که همکاری با اعضای هیئت‌علمیِ فعال را هدف قرار می‌دهد. رویکرد بنیاد نیز بر این است که اعضای هیئت‌علمی بتوانند طرح‌های پژوهشی نوآورانه و مسئله‌محور خود را -که اجرای آن‌ها در سازمان متبوعشان به دلایل بودجه‌ای یا ساختاری ممکن نیست- از طریق ظرفیت‌های بنیاد به مرحلۀ اجرا برسانند. از همین رو، ارتباط بنیاد عمدتاً با افراد و اعضای هیئت‌علمی است و کمتر به‌صورت مستقیم با سازمان‌ها تعامل دارد.

در حوزه‌های علمیه، با دو دسته نهاد و مؤسسه مواجه هستیم: گروهی از این مراکز، علاوه بر ارتباط عمیق با حوزه، مجوزهای رسمی از وزارت علوم نیز دارند و در فرآیندهای قانونی آن وزارتخانه پذیرفته شده‌اند. این مؤسسات، چه خصوصی، چه نیمه‌دولتی یا دولتی، مانند پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، با وجود آنکه اکثریت اعضای هیئت‌علمی‌شان حوزوی هستند، از نظر حقوقی نیز به‌عنوان مؤسسات وزارت علومی شناخته می‌شوند و هیچ‌گونه مانعی برای همکاری با بنیاد ندارند. اعضای هیئت‌علمی این مراکز، مانند سایر اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها و مراکز وابسته به وزارت علوم، می‌توانند در بنیاد فعالیت کنند و طرح‌های پژوهشی خود را ثبت و پیگیری نمایند.

برخی از فضلای حوزوی که ارتباط سازمانی مستقیمی با نهادهای علمی وابسته به وزارت علوم ندارند و صرفاً در ارتباط با حوزه‌های علمیه و مدارس کشور فعالیت می‌کنند نیز در بنیاد ملی علم ایران دارای مسیر همکاری تعریف‌شده‌ای هستند. برای این گروه، آیین‌نامه‌ای در بنیاد تصویب شده که در مراجع تصمیم‌گیر نیز به تأیید رسیده و به‌صورت رسمی، قانونی شده است.

بر اساس این آیین‌نامه، برای افراد حوزوی هم‌ترازی با اعضای هیئت‌علمی دانشگاه‌ها تعریف شده است. همان‌طور که در دانشگاه‌ها اعضای هیئت‌علمی به دو دسته آموزشی و پژوهشی تقسیم می‌شوند، در حوزه نیز این تفکیک لحاظ شده است: برخی اساتید به تدریس دروس سطح ۳، ۴ و سطوح عالی مشغول‌اند و برخی دیگر بیشتر در حوزۀ پژوهش فعالیت دارند و کمتر درگیر تدریس هستند. مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه قم برای این افراد، سامانه‌ای تحت عنوان «سامانۀ پژوهش حوزه» راه‌اندازی کرده است. پژوهشگران آثار خود را در این سامانه بارگذاری می‌کنند و بر اساس معیارهایی مشابه وزارت علوم، امتیازدهی و ارزش‌گذاری می‌شوند. سپس افراد به معاونت‌های مربوطه در مرکز مدیریت مراجعه می‌کنند: پژوهشگران به معاونت پژوهش و مدرسان به معاونت آموزش. معاونت آموزش نیز نامه‌ای را به معاونت پژوهش ارسال می‌کند تا فرآیند تأیید نهایی انجام شود.

پس از دریافت این نامه، فرد به بنیاد معرفی می‌شود و به‌عنوان هم‌تراز عضو هیئت‌علمی شناخته می‌شود؛ بنابراین می‌تواند طرح پژوهشی خود را ثبت و پیگیری کند. همچنین، رساله‌های سطح ۴ حوزه معادل رساله‌های دکتری دانشگاهی تلقی می‌شوند و طلاب مشغول به نگارش این رساله‌ها می‌توانند از حمایت‌های بنیاد بهره‌مند شوند، مشروط بر آن‌که طرحشان تصویب و مراحل علمی لازم را طی کند. در این صورت، همانند اعضای هیئت‌علمی از ظرفیت‌های بنیاد برخوردار خواهند شد.

مراکز علمی حوزوی، همچون مدارس و مراکز پژوهشی خاص، می‌توانند در فراخوان‌هایی که به‌صورت ویژه برای نهادها تعریف می‌شود -مانند مأموریت‌گرایی دستگاه‌ها- شرکت کنند. این مراکز، مشابه مراکز دانشگاهی، در صورت تصویب طرح در کمیته‌های مربوطه، از حمایت‌های مشخص‌شده در آن فراخوان‌ها بهره‌مند خواهند شد.

بسیاری از برنامه‌های بنیاد ملی علم ایران به‌صورت فراخوانی و با تعریف‌های خاص اجرا می‌شوند. برای نمونه، همکاری با مؤسسات مأموریت‌گرا در قالب فراخوان‌هایی تعریف می‌شود که نوع تعامل با مؤسسه را مشخص می‌سازد. این نوع همکاری ممکن است در هر دوره با توجه به تجربیات گذشته بازتعریف، ارتقاء یا اصلاح شود. بنابراین، هر فراخوان شرایط ویژۀ خود را دارد و لازم است مخاطبان با دقت به ضوابط و اقتضائات هر دوره توجه داشته باشند.